Tralos reinos suevos e visigodos, a chegada dos mouros á península provocará cambios na ordenación do territorio galaico, máis coma consecuencia da desaparición do antigo reino visigodo ca debido a unha ocupación duradeira dos musulmáns. De feito, estes repréganse aos 25 anos da súas chegada, polo que pode afirmarse que a súa presenza no noso territorio foi testemuñal. Ao rematar o século VIII comezan a agromar os reinos cristiáns no norte, e Asturias estende a súa ocupación ata Galiza xa no século IX. Neste século, comeza o que se chama “época compostelá”, tralo “inventio” do sepulcro do Apóstolo Santiago, debuxándose na paisaxe dun antigo bosque a cidade medieval de Santiago de Compostela.
Tras estabilizarse o territorio galaico, comezan a chegar a nosas terras xentes procedentes do norte, empurradas polo espírito da Reconquista e a obtención de novas terras, e xentes cristiáns do sur, fuxindo dos reinos musulmáns. Isto tradúcese nun aumento de poboación da rexión, que iniciará a constitución de novos asentamentos, as “vilanovas”, topónimo tan común nas terras galegas. Este potencial campesiñado será aproveitado dun xeito eficiente polo monacato galego, tendo lugar deste xeito un aumento na produción agraria.
Neste contexto non hai que esquecer a grande inseguridade do territorio, que é vítima de continuos ataques viquingos e as razzias levadas a cabo polos mouros. En moitas ocasións a poboación deixa as casas para fuxir as cavernas onde se senten máis seguros. As invasións serán recorrentes durante os séculos IX, X e XI, polo que os reis e sobre todo a sede episcopal compostelá, veranse na obriga de constituír unha serie de fortalezas ao longo da costa das Rías Baixas para repeler os diferentes ataques. Exemplos destes ataques serían os acontecidos entre os anos 858 e 861 durante o reino de Ordoño I, cando un cento de naves viquingas saquean a ría de Arousa, chegando a Iria Flavia. Xa no século X, Galicia foi arrasada pola invasión normanda do conde danés Ulf.
Pero vaiamos cara a comarca de Pontevedra. O século X destaca porque comezan a xurdir mosteiros que terán un papel fundamental para a ordenación e control do territorio.
O mosteiro beneditino de Lérez xa aparece mencionado nun doazón do rei Ordoño II a este mosteiro nun documento que data do ano 916.
Mosteiro de San Salvador de Lérez
O mosteiro de Poio, tamén beneditino, a pesar de aparecer por primeira vez mencionado na documentación escrita nunha doazón do rei Fernando II no ano 1169, crese de maior antigüidade, do século X, aínda que crese que podería terse fundado no século VII polo mesmísimo San Frutuoso.
Mosteiro de San Xoán de Poio
Xa no século XII fúndase o mosteiro cistercense de Armenteira, no concello actual de Meis, que acadará certa importancia polo pulo acadado pola orde Císter.
Mosteiro de Armenteira
O monacato galego foi unha peza fundamental na ordenación, estabilización e control do territorio, polo que recibirá importantes doazóns de terras e edificios dos reis durante varios séculos. Ademais foi un xeito de conseguir o apoio da Igrexa para a consolidación das súas fronteiras fronte aos novos reinos (a independencia de Portugal é recoñecida en 1142 por Alfonso VII, e a finais do século XII polo Papa). Os mosteiros organizan o territorio nunha rede de granxas, pequenos núcleos de produción agraria establecidos en lugares estratéxicos, dirixidos pola figura do magister grangiae. O monacato galego controlará a meirande parte da produción agraria do país ata a Modernidade (Ramón Villares, 2004).
Polo tanto, no século X e XI a nosa comarca estaba zarrapicada con pequenas poboacións, agromando “vilanovas” e fundándose novos mosteiros que regularían a produción agraria. Así mesmo, caracterizaríase por unha grande inseguridade debido aos ataques normandos e árabes.
Como dicía, tantos os reis como os bispos, tomaron un papel destacado na construción de fortificacións ao longo da costa pontevedresa. Centrareime exclusivamente nas costas desde a actual Catoira, ata a actual Pontevedra, propiedade da mitra compostelá no século XII.
- O Castellum Honesti ou Torres do Oeste, na desembocadura do río Ulla, construído no século IX por iniciativa do rei Alfonso III, O Magno, e fortificada en varias ocasións nos séculos seguintes.
- O castelo da Lanzada, construído polo bispo Sisnando II (952-968) no século X.
- O castelo de Lobeira, no actual concello de Vilanova de Arousa, probablemente do século IX.
- Por último, o castelo de Cito Facta (ou Cedofeita) na parroquia de Lérez, lugar de Casaldourado, no actual concello de Pontevedra, levantado polo obispo Sisnando II, moi preto do mosteiro de Lérez (na fotografía o Mosteiro aparece rodeado cun círculo e a ubicación do castelo cunha X). Voume centrar neste último.
Ubicación do castelo de Cedofeita
Ubicación no mapa Mosteiro de Lérez e o castelo de Cedofeita
Para moitos pontevedreses o castelo de Cedofeita é un completo descoñecido. O castelo de “Cito Facta” aparece citado en diversas fontes documentais, sobre todo en documentos relacionados coas doazóns levadas a cabo polos monarcas cristiáns á Igrexa. Non se sabe moito de cómo era o castelo, probablemente non se tratase máis ca dunha atalaia ou torre defensiva. Atopei navegando pola rede, un artigo publicado por Xosé Abilleira Sanmartín na revista cultural Cedofeita, no que analiza os diferentes documentos no s que aparece citado dito castelo. Cabe destacalo.
O documento máis antigo no que aparece nomeado o castelo é un Donatio, é dicir, unha doazón feita polo monarca Ordoño II e a raíña Elvira ao abade Guntado do mosteiro de Lérez, no ano 916 (texto íntegro en galego na revista Cedofeita). Reproducindo aquí unha parte do documento:
«In primis ponimus Cautum per Portum de Elva, et inde per terminos de Guigílde, et inde ad Petram scriptam quae est in muro de Citofacta…»
Segundo Xosé Abilleira Sanmartín, «a expresión “in muro de Citofacta” pode pór de manifesto a existencia de, como mínimo, certa estrutura edificada, quizais defensiva, ou certo recinto amurallado».
Rei Ordoño II
Outro documento importante é o Tombo A da Catedral compostelá. Os Tombos (chamados deste xeito porque debido o seu volume deben permanecer tombados) da Catedral compostelá son libros para a copia de documentos altamente deteriorados e de gran importancia, nos que se rexistraba doazóns, dereitos de propiedade, etc. No Tombo A rexístranse os documentos relacionados coas doazóns feitas por reis á mitra compostelá. Destaca o exquisitio magna do rei Alfonso V do ano 1019, no que esclarece cales son os dereitos da Igrexa compostelá sobre terras e comisos:
«…et alibi villas que sunt in giro Citofacta et sunt de ecclesiario, id sunt: Serpenciones, Godegildi, Anserizi, villa de Fonte, Sancta Maria de Elua, Sancta Maria de Maurenti. Istas ecclesias et uillas cum suis hominibus de ecclesario. Et illa penna per se Citofacta (3) fuit edificata per iussionem pontificis domni Sisnandi in ¡psius debitum desuper exaratum…»
Non atopamos aínda nomeada a vila de Pontevedra nos textos, que probablemente podería tratarse dun pequeno asentamento mariñeiro, carente de importancia. Suliñar a importancia de Citofacta ou Cedofeita, que se establece coma referente xeográfico da comarca, ao tratarse do centro defensivo na desembocadura do Lérez.
No documento menciónase a “Sisnandi” que relaciónase co bispo Sisnando II, que levou unha importante labor no século X na fortificación das costas para facer fronte as invasións normandas e sarracenas. Di “Et illa penna per se Citofacta fui edificata…” que pode facer referencia a unha reforma, ou a unha reconstrución (Abilleira-Sanmartín, X.).
Cabe destacar tamén que no século XII o Lérez convértese na fronteira natural co novo reino de Portugal, independente no ano 1139 ao ascender ao trono o monarca portugués Alfonso Enríquez (Sánchez-Ameijeiras,R.). Polo tanto, aínda que xa neste século as invasións viquingas e sarracenas diminúen ata desaparecer, a indefinición da nova fronteira dá lugar a inestabilidade política na rexión.
Na doazón feita polo monarca Fernando II desta fortaleza á mitra compostelá, coñecemos un dos acontecementos máis singulares que se coñecen deste posto defensivo. No ano 1165 Fernando II e Alfonso Enriquez firman a “paz do Lérez” despois da disputa polo territorio ao norte do Miño. O rei portugués comprometíase a devolver o castelo de Cedofeita que tiña ocupado, e retirarse a terras portuguesas. Nembargante, os pactos non se cumpren, e o castelo non é entregado, polo que Fernando II toma a iniciativa para reconquistar a fortaleza. A toma do castelo é tinguido dunha aureola mística en dito documento, xa que descríbese cómo o Apóstolo Santiago participa en forma de raio, batendo no castelo e derrubándoo, facendo fuxir do medo ás tropas portuguesas e conquistándoo sen perder un so home (Abilleira-Sanmartín, X.).
Rei Fernando II
Polo tanto, o castelo de Cedofeita conserva a súa importancia como enclave defensivo ata o século XII, e confírmanos tal idea o feito de que o bispo Diego Xelmírez se negara a celebrar a consagración de dous bispos na cidade de Tui, debido precisamente a ambigüidade da fronteira do Miño nesta época. O primeiro arcebispo compostelán tan só se sentirá seguro na proximidade do castelo de Cedofeita, e polo tanto a celebración ten lugar no Mosteiro de Lérez, en presenza da representación eclesiástica portuguesa.
Pontevedra 1668. (Pierre María Baldi)
O castelo de Citofacta vai perdendo importancia a media que pasan os séculos, sen dúbida debido a que Pontevedra vai monopolizando a poboación e o comercio da comarca, e á construción das Torres Arzobispais na cidade, que substitúen a Cedofeita como centro defensivo. Así xa é difícil atopar mencións de Citofacta a partir do século XIII. Un exemplo moi ilustrativo da decadencia deste enclave son os diferentes testemuños recollidos entre a poboación pontevedresa relatando a revolta irmandiña na cidade; foi un xeito de coñecer de primeira man as consecuencias da revolta sobre as diversas fortificacións da mitra compostelá, e avaliar os seus danos. Chama a atención a ausencia de Cedofeita que moi probablemente é debido ao seu abandono en século anteriores, ou a súa perda de importancia como enclave defensivo trala construción das Torres Arzobispais.
Torres Arzobispais. Óleo de García de la Riega (Museo de Pontevedra)
A partir do século XV xa non existe ningunha mención sobre a torre, atalaia ou castelo de Cedofeita, o que fai pensar que caeu no completo abandono, e do que apenas se conservan as ruínas. Con todo, a memoria deste castelo tan pouco coñecido permanece na memoria colectiva dos lugares da parroquia de Lérez, coma Casaldourado ou Castelo, mediante a transmisión oral de lendas e historias fabulosas (Iglesias-González, J.).
Hoxe en día aínda poden verse as ruínas, no alto dun eucaliptal, no lugar de Casaldourado. Os meus amigos e máis eu achegámonos un día de verán, para intentar atopar as ruínas do castelo. Subimos a pé dende a cidade de Pontevedra, ata chegar a Castelo. Aló xiramos cara o pequeno eucaliptal que hai no alto de Casaldourado, e na derradeira casa antes de comezar o camiño preguntamos a unha veciña se coñecía da existencia das ruínas dun antigo castelo. Chamoume moito a atención que non só sabía o lugar exacto, senón que ademais contou que había lendas que falaban de que “alí vivían mouros”. A verdade é que escoitando á muller enchéuseme o corazón de alegría. Significaba que a pesar de que o castelo levaba máis de 600 ou 700 anos en ruínas, aínda se conservaba na tradición oral a memoria do mesmo.
Fomos ata o curuto, e o certo é que a maleza que rodea ás ruínas era considerable. Custou subir entre os arbustos, árbores, sorteando un chan moi irregular. Pero finalmente, chegamos a un pequeno claro, zarrapicado con eucaliptos, onde destacaban grandes rochas que recordaban á existencia dalgún tipo de edificio. Teño que recoñecer que os meus amigos levaron unha boa decepción, esperando atopar unha estrutura máis definida, aínda que fora un muro de boa mampostería, ao xeito do que atoparon das Torres Arzobispais en Pontevedra. O certo é que despois de ter lido tanto sobre esta torre, ver os restos producíume unha gran satisfacción. Cando menos espero non nos trabucasemos de lugar e ter visto tan só unha morea de rochas.
Lugar de Casaldorado. Eucaliptal onde se atopan as ruínas do castelo
Camiño ao eucaliptal onde se atopan as ruínas do castelo.
Ruínas do Castelo de Cedofeita
Detalle das ruínas
Detalles das ruínas
Detalle das ruínas
Para rematar gustaría destacar a importancia das pequenas historias, dos relatos ou lendas da tradición oral, así como a toponimia, que conservan unha parte moi importante da nosa memoria colectiva e da nosa historia. Moitas veces réstaselle importancia aos contos infantís, ou fábulas místicas contadas polos avós, cando realmente, o que agochan, é a verdadeira historia disfrazada de lenda.
A todos aqueles que esteades interesados na historia deste tipo de construción medievais, recoméndovos entrar na bitácora de Manuel Gago, Capítulo 0, xornalista e blogueiro ao que sigo con moito interese. O seu blogue destaca pola súa profesionalidade, polo seu interese histórico e antropolóxico galego e polo seu xeito ameno e persoal de escribir.
Espero que vos gustase a miña reportaxe sobre o castelo de Cedofeita. Espero próximamente escribir sobre os antigos mosteiros cistercenses e beneditinos da comarca de Pontevedra.
Fontes:
42.433619
-8.648053
Like this:
Like Cargando...
